خود را از استيلاى دربار بغداد برهانيد ، چنان كه در سال 207 طاهر ذو اليمينين در خراسان خويشتن را مستقل كرد و در سال 248 يعقوب پسر ليث در سيستان خروج كرد و در سال 250 مردم طبرستان بر حسن بن زيد داعى كبير گرد آمدند و فرمان وى پذيرفتند ، و در سال 261 امير بزرگ ، اسمعيل بن احمد سامانى ، در ماوراء النهر مستقل شد و در سال 316 مردآويز بن زيار در گرگان و طبرستان بنياد سلطنت خاندان خود را نهاد و در سال 321 عماد الدوله على بن بويه استقلال يافت ، و به اندك‌زمانى تقريبا تمام ايران امروز را از سواحل درياى خزر تا سواحل خليج فارس ، بجز خراسان و آذربايجان ، جانشينان وى گرفتند . استقلال ايران پس از استيلاى عرب ، در نتيجهء اين نهضتها فراهم شده است و سلسله‌جنبان اين جنبشها طاهر بن حسين بود ، زيرا ترديدى نيست كه اگر صفاريان و سامانيان و خاندان زيار و بويه جنبش نكرده بودند ، استقلال ايران به امروز نمىرسيد و اگر طاهريان پيش از همه نجنبيده بودند راه بر ديگران باز نمىشد . « 36 » بعضى به غلط ، خاندان طاهريان را كه در ايران‌پرستى و كشوردارى مشهور بودند ، منسوب به قبيلهء خزاعه شمرده‌اند ، غافل از آنكه انتساب آنها به آن قبيله از روى موالات و پيمان بوده است . « . . . افتخار آنها به نژاد ايرانى و تبرى جستن آنها از انتساب به اعراب از اشعار و اخبارشان نيز پيداست . همچنين اعراب آنها را ايرانى متعصب خوانده هجوشان نموده‌اند . » « 37 » احمد امين مىنويسد ، عبد اللّه بن طاهر به فن غناء و موسيقى نيز توجه داشت تا جايى كه « فن غناء را از روى اصول علمى تعليم مىنمود و خود نغمات و الحان و آوازهايى اختراع كرد و به كنيزهاى خويش آموخت . . . » « 38 » به نظر بارتولد : طاهريان و سامانيان از لحاظ اصل و تبار اشرافى خويش و نظر به مقام و منزلتى كه همچون نمايندگان رسمى دولت عربى واجد بودند ، قادر نبودند مانند ابو مسلم و ديگر داعيان ، يعنى مبلغان شيعى ، مبين تمايلات ملى و دموكراسى گردند . عهد سيادت هردو دودمان را بهتر است عصر استبداد مطلقهء منوره بدانيم . طاهريان و سامانيان مىكوشيدند حكومت و قدرت استوار ، و آرامش در كشور به وجود آورند ، بدين‌سبب ، مدافع طبقات پايين در مقابل صنوف عاليه بودند و از معارف طرفدارى مىكردند و هيچ اصلاح شديد اجتماعى به عمل نمىآوردند و با عناصر ناآرام تودهء مردم سرسختانه مبارزه مىكردند . اين خصوصيت با وضوحى كافى در زمان سلطنت نخستين سازندهء خراسان ، يعنى عبد الله بن طاهر ، تجلى كرد . وى به گفتهء يعقوبى ، چنان در خراسان حكومت كرد كه پيش از او هيچ‌كس نكرده بود . عبد اللّه

--> ( 36 ) . تاريخ خاندان طاهرى ، پيشين ، ص 22 . ( 37 ) . پرتو اسلام ، پيشين ، ج 2 ، ص 57 . ( 38 ) . همان ، ص 103 .